Av. Muhammed Bulgur
Bu yazıdaki bilgiler yayımlandığı tarih itibarıyla günceldir; bununla birlikte mevzuat sürekli gelişmekte ve değişmektedir. Herhangi bir işlem yapılmadan önce yürürlükteki mevzuatın teyit edilmesi ve hukuki danışmanlık alınması önem taşımaktadır. Ek olarak; bu yazıda tüm konulara yer verilmemiştir, temel bilgiler aktarıldıktan sonra kişisel veya mesleki nedenlerle şahsen önemli gördüğüm hususlara dikkat çekilmiş olup yazı bu hâliyle hukuki tavsiye niteliği taşımamaktadır.
I. GİRİŞ
Bir senaryo tahayyül edelim: İstanbul’da kurduğunuz bir kozmetik markası yurt içinde tutunmuş, ürünleriniz Almanya’daki ve Hollanda’daki distribütörlerin raflarına girmeye başlamış olsun. Markanız Türkiye’de tescilli ve bunun Avrupa’da da sizi koruduğunu düşünüyorsunuz. Bir gün Almanya’daki distribütörünüzden bir haber geliyor: Yerel bir şirket aynı ismi kendi adına tescil ettirmiş ve ürünlerinizin satışının durdurulmasını talep ediyor.
Bu tablo, yurt dışına açılan pek çok Türk şirketinin geç fark ettiği bir gerçeği gösterir. Marka hakkı kural olarak tescil edildiği ülkenin sınırları içinde geçerlidir. Türkiye’deki tescil, Avrupa’da kendiliğinden bir koruma sağlamaz.
Bu yazıda, Türkiye’de tescilli bir markanın Avrupa’da hangi yollarla tescil ettirilip korunabileceğini mevzuat ve prosedür üzerinden ortaya koymaya çalışacağız. Bu yollar kısaca şunlardır:
- Avrupa Birliği’nin tamamını tek başvuruyla kapsayan Avrupa Birliği markası,
- Türkiye’deki başvuruya dayanarak birden fazla ülkede koruma talep etmeye imkân veren Madrid sistemi,
- ülke ülke yapılan ulusal başvurular.
Bu adımları tek tek incelemeye geçmeden önce önemli bir soruyu cevaplandırmak gerekir: Avrupa’da tercih edeceğimiz koruma rejimi, markanın Türkiye’de tescilli olması şartını aramakta mıdır? Prosedürü ve korumanın sağlanmasındaki kolaylığı büyük oranda bu sorunun cevabı belirlemektedir.
II. TÜRKİYE’DE TESCİLLİ OLMAK BİR ÖN ŞART MIDIR?
Avrupa’da koruma arayan marka sahiplerinin çoğu, işe Türkiye’deki tescillerinden başlamak gerektiğini düşünür. Bu düşünce kısmen doğrudur. Türkiye’deki tescilin ya da başvurunun bir ön şart olup olmadığı, hangi yolun seçildiğine göre değişir.
A. Madrid Sistemi
Madrid sistemi, tek bir uluslararası başvuruyla birden fazla ülkede koruma talep etmeye imkân veren bir sistemdir. Bu sistemin işleyebilmesi için bir “temel marka” gerekir. Madrid Protokolü’nün 2. maddesine göre uluslararası başvuru, menşe ülkede yapılmış bir başvuruya ya da tescile dayanmak zorundadır.
Bizim hukukumuzda da Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik’in 25. maddesi, bu talebin Kurumda başvuru hâlinde bulunan veya tescilli bir markaya dayanarak yapılacağını öngörür. Bu yolun detaylarını yazının devamında inceleyeceğiz.
B. Avrupa Birliği Markası ve Ulusal Başvurular
2017/1001 sayılı AB Marka Tüzüğü’nün 5. maddesine göre herhangi bir gerçek veya tüzel kişi Avrupa Birliği markası sahibi olabilir. Başvuru için Türkiye’de tescil ya da başvuru aranmaz.
Ancak 119/2. madde uyarınca, Avrupa Ekonomik Alanı’nda yerleşim yeri, merkezi ya da gerçek ve etkin bir işletmesi bulunmayan başvuru sahipleri, Avrupa Birliği Fikri Mülkiyet Ofisi (EUIPO) nezdindeki işlemlerde mesleki bir temsilci aracılığıyla hareket etmek zorundadır. Bu ülkelerde şubesi bulunmayan Türk şirketleri de bu kapsamdadır. Yani bir Türk şirketi başvuru formunu kendisi doldurup gönderebilir, ancak başvurudan sonraki her işlemi Avrupa Ekonomik Alanı’nda yerleşik ve EUIPO nezdinde temsil yetkisi bulunan bir avukat ya da marka vekili aracılığıyla yürütmek zorundadır.
Ülke ülke yapılan ulusal başvurularda da durum aynıdır. Paris Sözleşmesi’nin 6/2. maddesi uyarınca bir ülkedeki başvuru, menşe ülkede başvuru ya da tescil bulunmadığı gerekçesiyle reddedilemez. Aynı maddenin üçüncü fıkrasına göre de her ülkedeki tescil diğerlerinden bağımsızdır.
C. Ön Şart Olmasa da Türkiye’deki Başvuru Neden Önemlidir?
Türkiye’deki başvurunun bu yollarda bir şart olmaması, önemsiz olduğu anlamına gelmez. Paris Sözleşmesi’nin 4. maddesi uyarınca Türkiye’deki ilk başvurudan itibaren altı ay içinde Avrupa’da aynı marka ve aynı mal ve hizmetler için yapılan başvurular, Türkiye’deki başvuru tarihinden yapılmış gibi işlem görür. Buna rüçhan hakkı denir.
2017/1001 sayılı AB Marka Tüzüğü’nün 34. maddesi de bu hakkı açıkça tanır. Bu altı ay içinde Avrupa’da araya giren üçüncü kişilerin başvuruları, ilgili başvurunun önüne geçemez.
Neticede kesin bir ön şart yalnızca Madrid sistemi için söz konusudur. Ancak hangi yol seçilirse seçilsin, Türkiye’deki başvuru Avrupa stratejisinin ilk adımıdır. Unutmamak gerekir ki Türkiye’deki başvuru tarihiyle birlikte altı aylık bir süre işlemeye başlar. Bu süre kaçırılırsa rüçhandan doğan öncelik de kaybedilir.
III. AVRUPA’DAKİ MARKA KORUMA REJİMLERİ
Şimdi Türkiye’de tescil hususunu aydınlattığımıza göre artık başvuru yollarını ayrı ayrı inceleme safhasına geçebiliriz. Aşağıda her koruma rejiminin dayanağını, başvuru usulünü ve etkisini tek tek mercek altına alacağız.
A. Madrid Sistemi
Madrid sistemi, Markaların Uluslararası Tescili Konusundaki Madrid Anlaşması’na İlişkin Protokol’e (Madrid Protokolü) dayanır. Türkiye bu Protokole taraftır ve Protokol, Türkiye bakımından 1 Ocak 1999’da yürürlüğe girmiştir.
Sistemin Avrupa açısından en önemli özelliği şudur: Avrupa Birliği de Protokole taraf olduğundan, tek bir başvuruyla hem AB’nin tamamı hem de Birleşik Krallık, İsviçre veya Norveç gibi AB dışındaki Avrupa ülkeleri için koruma talep edilebilir. Protokolün iç hukuktaki uygulaması, Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik ile Markaların Uluslararası Tesciline İlişkin Madrid Anlaşması ve Bu Anlaşmaya İlişkin Protokolün Uygulanmasına Dair Yönetmelik ile düzenlenmiştir.
Uluslararası başvuru, doğrudan WIPO’ya değil, menşe ofis sıfatıyla TÜRKPATENT’e yapılır. Kurum başvuruyu kontrol eder ve Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı’na (WIPO) iletir. Bunun için üç belge gerekir:
- Kurumun talep formu,
- WIPO’nun İngilizce doldurulmuş resmî formu,
- Kuruma ödenen iletim ücretinin ödendiğini gösterir bilgi.
Önceki bölümde belirttiğimiz üzere başvuru, Türkiye’deki başvuru ya da tescile dayanmak zorundadır. İşaret Türkiye’dekiyle aynı olmalı, mal ve hizmet listesi de Türkiye’deki markanın kapsamını aşmamalıdır.
Uluslararası tescil, kendi başına bir “Avrupa markası” doğurmaz. Bu tescil, Madrid Protokolü’nün 4. maddesi uyarınca başvuruda belirlenen her ülkede, o ülkenin marka tescil makamına doğrudan yapılmış bir başvuru gibi işlem görür. Yani başvuru tek bir dosyadır, ama korumanın verilip verilmeyeceğine her ülkenin ofisi kendi hukukuna göre ayrı ayrı karar verir.
Ofisler ret kararlarını kural olarak bir yıl içinde bildirmek zorundadır. Bazı taraflar bu süreyi 18 aya uzatmıştır. Avrupa Birliği de bu uzatma beyanında bulunmuştur. Bir ülkede ret kararı çıkması diğer ülkelerdeki korumayı etkilemez.
Koruma süresi on yıldır ve yenileme her ülkede ayrı ayrı değil, WIPO üzerinden tek işlemle yapılır. Başvuruda belirlenmeyen bir ülke, iş oraya genişlediğinde sonradan da eklenebilir.
Protokolün 6/3. maddesi uyarınca uluslararası tescil, tescil tarihinden itibaren beş yıl boyunca Türkiye’deki temel markaya bağlıdır. Bu süre içinde Türkiye’deki başvuru geri çekilir ya da reddedilirse, tescil iptal edilir, hükümsüz kılınır ya da yenilenmezse, Avrupa’daki koruma da aynı ölçüde düşer. Beş yıl içinde başlayıp sonradan sonuçlanan süreçler de aynı sonucu doğurur. Yani Türkiye’de itiraza açık, zayıf bir marka, Avrupa’daki korumayı da beraberinde sürükler.
Bu riski hafifleten bir imkân vardır. 9quinquies (5’inci mükerrer 9’uncu) madde uyarınca marka sahibi, düşen uluslararası tescili üç ay içinde ilgili ülkelerde ulusal başvurulara dönüştürebilir ve ilk tarihini korur.
B. Avrupa Birliği Markası
Avrupa Birliği markası, 2017/1001 sayılı AB Marka Tüzüğü ile düzenlenen ve Birliğe üye 27 devletin tamamında tek bir tescille koruma sağlayan bir marka türüdür. Tüzüğün 1/2. maddesi bu markanın yekpâre niteliğini düzenler. Buna göre AB markası Birliğin tamamında aynı etkiyi doğurur ve ancak Birliğin tamamı için tescil edilebilir, devredilebilir ya da hükümsüz kılınabilir. Yani AB markası 27 ayrı tescilin bir araya gelmesi değil, Birlik çapında tek bir haktır.
Bunun önemli bir sonucu da şudur: AB markası, Birlik üyesi olmayan Birleşik Krallık, İsviçre ve Norveç gibi Avrupa ülkelerini kapsamaz. Bu ülkeler için ayrıca başvuru yapılması gerekir.
Başvuru, Madrid sisteminden farklı olarak TÜRKPATENT üzerinden değil, doğrudan İspanya’nın Alicante kentindeki Avrupa Birliği Fikri Mülkiyet Ofisi’ne (EUIPO) yapılır. Önceki bölümde belirttiğimiz üzere başvuru formunu Türk şirketi kendisi gönderebilir, ancak sonraki işlemleri Avrupa Ekonomik Alanı’nda yerleşik bir temsilci aracılığıyla yürütür.
Başvuru, Birliğin resmî dillerinden birinde yapılır. Başvuru sahibi ayrıca Ofisin beş çalışma dilinden birini (İngilizce, Fransızca, Almanca, İtalyanca, İspanyolca) ikinci dil olarak göstermek zorundadır. Mal ve hizmetler, Türkiye’de olduğu gibi Nis sınıflandırmasına göre belirtilir.
EUIPO başvuruyu, Tüzüğün 7. maddesinde sayılan mutlak ret nedenleri bakımından re’sen inceler. Ayırt edici nitelikten yoksun olmak ya da malın niteliğini tanımlamak bu nedenlerin başında gelir. Burada yekpâre olmanın ilk sonucu ortaya çıkar.
Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre ret nedeni Birliğin yalnızca bir bölümünde mevcut olsa dahi başvuru reddedilir. Farzı misal, markanız Türkçede ayırt edici olsa bile Yunancada ya da Lehçede malın niteliğini tanımlayan bir kelimeye karşılık geliyorsa, Birliğin tamamı için ret kararıyla karşılaşabilirsiniz.
Önceki tarihli markalar ise EUIPO tarafından re’sen incelenmez, ancak hak sahibinin itirazı üzerine dikkate alınır. AB sistemi bu noktada Türk sisteminden ayrılır: Türkiye’de önceki bir markayla aynı ya da ayırt edilemeyecek kadar benzer başvurular Kurum tarafından re’sen reddedilir.
İtiraz, 46. madde uyarınca başvurunun yayımından itibaren üç ay içinde yapılır. Burada dikkat edilmesi gereken husus şudur: İtiraz hakkı, 27 üye devletin herhangi birinde önceki tarihli marka hakkı bulunan herkese tanınmıştır. Yani yalnızca bir ülkede tescilli olan önceki bir marka, AB başvurusunun tamamını durdurabilir.
Tescil edilen AB markası, Tüzüğün 52. maddesi uyarınca başvuru tarihinden itibaren on yıl korunur ve onar yıllık dönemlerle yenilenir. Marka sahibi, markadan doğan haklara Birliğin tamamında sahip olur. Tecavüz davaları ise üye devletlerin “AB markası mahkemesi” olarak belirlediği mahkemelerde görülür.
Kullanma yükümlülüğü, tıpkı bizim kanunlarımızda olduğu gibi, burada da vardır. 18. madde uyarınca, tescilden itibaren beş yıl içinde Birlik içinde ciddi biçimde kullanılmayan marka, iptal talebiyle karşı karşıya kalabilir.
Tek bir üye devletteki ret nedeninin ya da önceki bir hakkın, AB markasının tamamını düşürebileceğinden bahsetmiştik. Bu riski hafifleten imkân, Madrid sisteminde gördüğümüz dönüştürmenin bir benzeridir. Tüzüğün 139. maddesi uyarınca reddedilen ya da hükümden düşen AB başvurusu veya markası, ret nedeninin bulunmadığı üye devletlerde üç ay içinde ulusal başvurulara dönüştürülebilir. Bu ulusal başvurular, AB başvurusunun tarihini korur.
C. Ulusal Başvurular
Üçüncü yol, markanın korunmak istendiği her ülkenin marka ofisine ayrı ayrı başvurmaktır. Bu yolun dayanağı, her ülkenin kendi marka mevzuatıdır. Ancak AB üyesi devletlerin marka mevzuatları, 2015/2436 sayılı AB Marka Direktifi ile büyük ölçüde birbirine yaklaştırılmıştır. Belçika, Hollanda ve Lüksemburg ise ayrı ayrı değil, ortak Benelüks Fikri Mülkiyet Ofisi üzerinden tek bir başvuruyla korunur.
Başvuru, her ülkede o ülke ofisinin kabul ettiği dilde, kendi usul kurallarına göre ve kendi ücretleri ödenerek yapılır. Yabancı başvuru sahiplerinden çoğu zaman o ülkede ya da Avrupa Ekonomik Alanı’nda yerleşik bir vekil aracılığıyla hareket etmeleri istenir. Türkiye’deki başvurudan itibaren altı ay içinde yapılan ulusal başvurularda da rüçhan hakkından yararlanılabilir.
Ulusal tescilin etkisi yalnızca o ülkenin sınırlarıyla sınırlıdır. Önceki bölümde belirttiğimiz üzere, her ulusal tescil diğerlerinden bağımsızdır. Yani bir ülkedeki ret ya da hükümsüzlük, diğer ülkelerdeki korumayı etkilemez.
Birden fazla ülke hedeflendiğinde bu yol, diğer ikisine kıyasla hem daha maliyetli hem de takibi daha meşakkatlidir. Buna karşılık yalnızca bir ya da iki ülkede faaliyet gösterilecekse, bu üçüncü yol en makul yol olabilmektedir. AB markası bir üye devletteki engel nedeniyle düşmüşse, ulusal korumaya yeni bir başvuruyla değil yukarıda anlatılan dönüştürme yoluyla geçmek gerekir. Zira yeni bir ulusal başvuru AB başvurusunun tarihini kaybettirir.
IV. SONUÇ
Neticede, Türkiye’de tescilli bir markanın Avrupa’da korunması için tek bir doğru yol yoktur. Hangi yolun seçileceğini, marka sahibinin hedeflediği pazarlar belirler. Birliğin büyük bölümünde faaliyet gösterilecekse Avrupa Birliği markası, Birlik dışındaki Avrupa ülkeleri de hedefleniyorsa ve Türkiye’deki marka sağlamsa Madrid sistemi öne çıkar. Yalnızca bir iki ülkeye satış yapılacaksa ulusal başvuru yeterli olabilir.
Ancak hangi yol seçilirse seçilsin, Avrupa’daki koruma Türkiye’deki başvurudan bağımsız düşünülemez. Bu başvuru, Madrid sisteminde zorunlu dayanak, diğer yollarda ise rüçhan hakkının kaynağıdır.
Unutmamak gerekir ki marka hakkında öncelik, ürünler rafa girdiğinde değil, başvuru yapıldığında belirlenir. Yazının başındaki senaryoda distribütörden gelen haber, çoğu zaman yurt dışı başvurusunun ertelendiği ya da önemsenmediği bir dönemin sonucudur. Bu yüzden Avrupa’ya açılma kararı alındığı anda, Türkiye’deki başvuru tarihiyle işlemeye başlayan altı aylık süre de gözetilerek marka stratejisi baştan kurulmalıdır.
Av. Muhammed Bulgur